Pierwsze słowa uwiecznione na taśmie filmowej przez Józefa Tykocińskiego były zapowiedzią podróży w przyszłość i rewolucyjnej zmiany dla światowej kinematografii.

Józef Tykociński urodził się 5 października w 1877 roku we Włocławku. Od najmłodszych lat fascynowała go technika. Pomimo planów ojca, który widział go w rodzinnym interesie zbożowym, głodny świata i spełnienia marzeń młody Józef, tuż po ukończeniu 18 roku życia, opuścił dom i wyjechał do Ameryki. Odwiedzając jedno z niemych kin na nowojorskim Broadwayu, po raz pierwszy zrodził się w jego głowie pomysł na połączenie obrazu z dźwiękiem.

Po powrocie do Polski ukończył gimnazjum w Warszawie, by następnie studiować w Niemczech. Jego ścieżki zaprowadziły go do Londynu, gdzie pracował dla firmy Marconiego i jako członek zespołu uczestniczył w nawiązaniu pierwszej w historii transatlantyckiej łączności radiowej. Przez kolejne lata, aż do wybuchu rewolucji w Rosji, rozwijał nowoczesny system łączności radiowej dla rosyjskiej floty, czyniąc ją pierwszą na świecie w pełni wyposażoną w taką technologię.

W 1918 roku powrócił do odrodzonej Polski i zaangażował się w tworzenie krajowej infrastruktury radiowej, w tym Państwowego Instytutu Radiotechnicznego. Jednak jego największa pasja wciąż czekała na realizację. W 1920 roku ponownie wyjechał do USA, by ostatecznie poświęcić się idei udźwiękowienia filmu.

Pracując na Uniwersytecie Illinois, nawiązał współpracę z Jakobem Kunzem. Wykorzystując opracowaną przez niego selenową fotokomórkę, Tykociński urzeczywistnił swój wieloletni plan. 9 czerwca 1922 roku dokonał publicznej demonstracji pierwszego na świecie filmu dźwiękowego z wykorzystaniem metody zapisu bezpośrednio na taśmie filmowej. Pierwszą osobą, która użyczyła głosu w tej historycznej prezentacji, była jego żona, Helena. Pokaz zakończył się ogromnym sukcesem i entuzjastycznym przyjęciem.

Przemysł filmowy podszedł do wynalazku Polaka z dużą rezerwą. Sceptycyzm potentatów oraz konflikt z Uniwersytetem Illinois o prawa patentowe zahamowały komercjalizację technologii. Tykociński ostatecznie uzyskał patent w 1926 roku, ale w międzyczasie inni wynalazcy opatentowali alternatywne rozwiązania. Gdy w 1927 roku na ekrany kin wszedł „The Jazz Singer”, uznany za początek ery filmu dźwiękowego, technologia Tykocińskiego została w dużej mierze pominięta.

Józef Tykociński nie ograniczał się jednak tylko do kina. Posiadał patenty np. na sygnalizację podwodną, metody testowania kabli wysokiego napięcia oraz nowatorskie modele anten, które stały się pierwowzorem współczesnego radaru. Łącznie zgłosił przynajmniej siedem patentów w Ameryce. Jego dorobek został doceniony – w 1965 roku otrzymał tytuł doktora honoris causa University of Illinois.

Przez całe życie utrzymywał żywe kontakty z Polską, angażując się w działalność polonijną i zawsze broniąc polskiej racji stanu.

Zmarł w 1969 roku w Ameryce. Choć historia kina powszechnie zapamiętała innych, to Józef Tykociński pozostaje jednym z największych, choć nieco zapomnianych, polskich inżynierów XX wieku.

Źródła: S. Łotysz, Polscy wynalazcy. Sylwetki 100 najznakomitszych polskich wynalazców, Wyd. Dragon, Bielsko Biała 2018 M. Kępa, The Scientist Behind The First Talkie: A Secret Polish History

Fot. archiwum TVP